Bebeklerde ve 2 Yaş Sonrası Çocuklarda Otizm Belirtileri

Bebeğiniz adına dönüp bakmıyor, göz teması kurmuyor ya da yaşıtları konuşurken hâlâ sessizse, aklınıza otizm gelebilir. Otizm belirtileri çoğu zaman yaşamın ilk iki yılında ortaya çıkmaya başlar ve pek çok aile bir şeylerin farklı olduğunu bu dönemde fark eder. Bu yazıda yaşlara göre dikkat edilmesi gereken işaretleri, tarama ve tanı sürecini ve erken desteğin neden önemli olduğunu anlatıyoruz.
Otizm ne zaman fark edilir?
Otizm spektrum bozukluğu, sosyal iletişim ve etkileşimde farklılıklar ile tekrarlayan davranışlar ve sınırlı ilgi alanlarıyla kendini gösteren gelişimsel bir durumdur. Bazı aileler ilk farklılıkları bebeğin ilk yaş gününden önce fark eder; birçoğu ise 12–24 ay arasında endişelenmeye başlar. Bazı çocuklarda ise belirtiler okul çağında, sosyal beklentiler arttığında belirginleşir.
Deneyimli bir uzman, pek çok çocukta 2 yaş civarında güvenilir bir tanı koyabilir. Tanının erken konması, desteğin de erken başlaması demektir; bu da çocuğun iletişim, öğrenme ve günlük yaşam becerilerine olumlu katkı sağlar.
Aşağıdaki işaretlerin tek başına görülmesi otizm olduğu anlamına gelmez; otizmli olmayan pek çok çocukta da benzer davranışlar görülebilir. Bunlar, bir uzmanla konuşmaya değer olan işaretlerdir.
12 aydan önce hangi işaretler dikkat çekebilir?
- İnsan yüzlerine az ilgi gösterme, göz temasının az olması
- Gülümsemenize karşılık olarak nadiren gülümseme
- Adı söylendiğinde dönüp bakmama (işitmesi normal olduğu halde)
- Agulama ve heceleme gibi seslerin az olması
- Ce-e gibi karşılıklı oyunlara az ilgi
- Kucağa alınmak için kollarını uzatma gibi jestlerin olmaması
12–24 ay arasında hangi işaretler dikkat çekebilir?
- 12 aya kadar el sallama, işaret etme gibi jestlerin olmaması
- İlgisini çeken bir şeyi size göstermek için işaret etmeme ya da getirmeme
- 16 aya kadar tek sözcük kullanmama
- Siz bir şeyi işaret ettiğinizde o yöne bakmama
- Taklit oyunlarının (oyuncak bebeği besleme gibi) olmaması
- Oyuncakları dizme, döndürme gibi aynı hareketleri uzun süre tekrar etme
- El çırpma, sallanma gibi tekrarlayan vücut hareketleri
2 yaş sonrasında hangi işaretler dikkat çekebilir?
- 24 aya kadar anlamlı iki sözcüklü ifadeler kurmama (yalnızca tekrar değil)
- Duyduğu sözcükleri ya da cümleleri anlamından bağımsız olarak tekrar etme
- Başka çocuklarla oynamaya az ilgi ya da oyuna nasıl katılacağını bilememe
- Rutinlerdeki küçük değişikliklere aşırı tepki verme
- Belirli konulara ya da nesnelere alışılmadık yoğunlukta ilgi
- Seslere, ışıklara, dokulara ya da tatlara aşırı duyarlılık ya da tam tersine çok az tepki
- Duygularını ifade etmekte ve başkalarının duygularını anlamakta zorlanma
Her yaşta önemli bir uyarı: Daha önce kazandığı sözcükleri, jestleri ya da sosyal becerileri kaybetmesi. Bu durumda vakit kaybetmeden doktorunuza başvurun.
Tarama ve tanı nasıl yapılır?
Çocuk doktorları ve aile hekimleri rutin izlemlerde bebeğin gelişimini değerlendirir; 18 ve 24 ay civarında otizme yönelik kısa tarama ölçekleri de kullanılabilir. Tarama sonucu tanı değildir; yalnızca daha ayrıntılı değerlendirme gerekip gerekmediğini gösterir.
Otizm tanısını çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı ya da gelişimsel pediatri uzmanı koyar. Değerlendirme; çocuğun gözlemlenmesini, ailenin anlattıklarını ve gelişim öyküsünü içerir. Ayrıca işitme testi yapılması önemlidir. Tanı sonrasında Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) aracılığıyla özel eğitim desteğine yönlendirme yapılabilir.
Aşıların otizme neden olmadığı çok sayıda geniş araştırmayla gösterilmiştir. Bebeğinizin aşılarını Sağlık Bakanlığı aşı takvimine göre, aile hekiminizin önerdiği şekilde yaptırmaya devam edin.
Neler yapabilirsiniz?
- Gözlemlerinizi not edin: Hangi davranışları ne zamandan beri gördüğünüzü yazın, mümkünse kısa videolar çekin.
- Beklemeyin: Endişeniz varsa "biraz daha büyüsün" demek yerine çocuk doktorunuzla konuşun.
- Bebeğinizle bol etkileşim kurun: Yüz yüze oyunlar, şarkılar ve kitap okuma iletişimi destekler.
- Ekranı sınırlayın: 18 aydan önce görüntülü görüşme dışında ekran önerilmez.
- Kanıtlanmamış tedavilerden uzak durun: Otizmi "iyileştirdiği" iddia edilen diyet, takviye ya da yöntemlerin yararı gösterilmemiştir.
Ne zaman doktora başvurmalısınız?
- Yukarıdaki işaretlerden birkaçını bir arada fark ettiyseniz
- 12 ayda heceleme ve jestler, 16 ayda tek sözcük, 24 ayda iki sözcüklü ifadeler yoksa
- Herhangi bir yaşta konuşma ya da sosyal becerilerde kayıp varsa
- İçinizde "bir şeyler farklı" duygusu sürüyorsa
Sık sorulan sorular
Göz teması kurmayan her bebek otizmli midir?
Hayır. Bazı bebekler doğası gereği daha çekingendir. Belirleyici olan, birkaç işaretin bir arada ve süreklilik göstermesidir. Bu değerlendirmeyi bir uzman yapar.
Otizmin erken desteği neleri içerir?
Özel eğitim, dil ve konuşma desteği ve ailenin evde uygulayabileceği yöntemlerin öğretilmesi gibi yaklaşımları içerir. Erken başlayan destek, çocuğun becerilerine genellikle daha fazla katkı sağlar.
Bu yazı Dünya Sağlık Örgütü (WHO), T.C. Sağlık Bakanlığı ve Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) genel önerileri dikkate alınarak hazırlanmıştır.



