Otizmli Çocuğu Anlamak: Dünyayı Nasıl Deneyimler?

3 dakikalık okumaSon güncelleme: İlk yayın:

Masada harf küplerine bakan çocuk

Otizm spektrumundaki bir çocuğun dünyayı nasıl deneyimlediğini anlamak, onunla daha güçlü bir bağ kurmanın ilk adımıdır. Otizm bir hastalık ya da ebeveynlik hatası değil; beynin bilgiyi, duyguları ve duyusal uyarıları işleme biçimindeki gelişimsel bir farklılıktır. Bu yazıda otizmli bir çocuğun gündelik yaşamda neler hissedebileceğini ve ailelerin onu nasıl destekleyebileceğini ele alıyoruz. Otizmin erken belirtilerini merak ediyorsanız, bebeklerde ve 2 yaş sonrasında otizm belirtilerini anlatan yazımıza da göz atabilirsiniz.

Otizm nedir, ne değildir?

Otizm spektrum bozukluğu, iletişim ve sosyal etkileşimde farklılıklar ile tekrarlayan davranışlar ve yoğun ilgi alanlarıyla kendini gösteren, yaşam boyu süren gelişimsel bir durumdur. "Spektrum" sözcüğü, her otizmli bireyin farklı olduğunu anlatır: Kimi çocuk çok konuşkandır, kimi az konuşur ya da hiç konuşmaz; kimi bağımsız yaşar, kimi daha fazla desteğe ihtiyaç duyar.

Otizm dışarıdan görünmez. Bu yüzden otizmli bir çocuğun davranışları bazen "yaramazlık" ya da "şımarıklık" diye yanlış yorumlanabilir. Oysa çoğu zaman bu davranışların ardında, çocuğun çevresini farklı algılaması ve kendini başka yollarla ifade etmesi vardır.

Otizmin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte genetik yatkınlığın önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. Aşıların otizme neden olmadığı çok sayıda geniş araştırmayla açıkça gösterilmiştir. Çocuğunuzun aşılarını Sağlık Bakanlığı aşı takvimine göre yaptırmanız güvenlidir.

Otizmli bir çocuk dünyayı nasıl deneyimler?

Duyular

Pek çok otizmli çocuk sesleri, ışıkları, kokuları ya da dokunuşları çok yoğun ya da tam tersine çok zayıf algılar. Bir elektrikli süpürgenin sesi ona dayanılmaz gelebilir; giysi etiketleri batabilir; kalabalık bir alışveriş merkezi bunaltıcı olabilir. Kimi çocuk ise sallanmak, dönmek ya da belirli dokulara dokunmak gibi duyusal uyarılar arar.

İletişim ve sosyal ilişkiler

Otizmli çocuklar göz teması kurmakta, yüz ifadelerini ve ses tonunu yorumlamakta ya da mecazları anlamakta zorlanabilir. "Elini çabuk tut" gibi bir deyimi kelimesi kelimesine anlayabilir. Arkadaşlık kurmak isteyip nasıl başlayacağını bilemeyebilir. Bu, sevgi ya da ilgi eksikliği değil, farklı bir iletişim biçimidir.

Rutinler ve ilgi alanları

Öngörülebilir rutinler, otizmli bir çocuğa güven verir. Plansız değişiklikler ise kaygı yaratabilir. Pek çok otizmli çocuğun belirli konulara (trenler, haritalar, sayılar gibi) çok yoğun ilgisi vardır; bu ilgi alanları onun için hem keyif hem de öğrenme kaynağıdır.

Duygusal patlamalar

Duyusal ya da duygusal yük çok arttığında çocuk kendini kontrol edemeyecek kadar bunalabilir. Bu "kriz" anları bir öfke nöbetinden farklıdır; çocuğun o anda sakin bir ortama ve anlayışa ihtiyacı vardır. Bu anlarda uzun açıklamalar yapmak ya da cezalandırmak yerine, uyaranları azaltmak, kısa ve sakin bir sesle konuşmak ve çocuğun güvende olmasını sağlamak daha yararlıdır. Sakinleştikten sonra neyin onu bunalttığını birlikte anlamaya çalışabilirsiniz.

Aileler nasıl destek olabilir?

  • Erken destekten yararlanın: Tanı sonrası başlanan özel eğitim, dil ve konuşma desteği ve aile eğitimi, iletişim ve günlük becerileri güçlendirir. Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) eğitim desteği konusunda yol gösterir.
  • Günü öngörülebilir kılın: Resimli günlük programlar ve değişiklikleri önceden haber vermek kaygıyı azaltır.
  • Açık ve kısa konuşun: Somut sözcükler kullanın, mecazlardan kaçının, cevap vermesi için zaman tanıyın.
  • Duyusal ihtiyaçlarını gözetin: Evde sessiz bir köşe hazırlayın; gürültülü ortamlara giderken kulaklık gibi kolaylıklar düşünün.
  • İlgi alanlarını köprü olarak kullanın: Sevdiği konular üzerinden oyun kurmak ve yeni beceriler öğretmek daha kolaydır.
  • Çevreyi bilgilendirin: Kardeşlere, akrabalara ve öğretmenlere otizmi yaşına uygun biçimde anlatmak anlayışı artırır.
  • Kendinize de zaman ayırın: Aile dernekleri ve destek grupları, yalnız olmadığınızı hissettirir.

Otizmi "iyileştirdiği" ya da "tamamen ortadan kaldırdığı" iddia edilen özel diyetler, takviyeler ya da kanıtlanmamış tedaviler yarardan çok zarar verebilir. Herhangi bir yöntemi denemeden önce mutlaka çocuğunuzu izleyen hekimle konuşun.

Ne zaman uzmandan destek almalısınız?

  • Çocuğunuzda otizmi düşündüren işaretler fark ettiyseniz (değerlendirme için çocuk doktorunuza başvurun; tanıyı çocuk psikiyatrisi ya da gelişimsel pediatri uzmanı koyar)
  • Daha önce kazandığı konuşma ya da sosyal becerileri kaybediyorsa
  • Kendine zarar veren davranışlar, uzun süren uyku ya da beslenme sorunları varsa
  • Kaygı ya da kriz anları giderek sıklaşıyorsa
  • Siz ya da aileniz kendinizi tükenmiş hissediyorsanız

Sık sorulan sorular

Otizmli çocuklar sevgi gösterir mi?

Evet. Otizmli çocuklar ailelerine derin bir bağlılık duyar, ancak sevgilerini farklı biçimlerde gösterebilir. Kimi sarılmaktan hoşlanmaz ama yanınızda oturmayı sever; bu da onun sevgi dilidir.

Otizm büyüyünce geçer mi?

Otizm yaşam boyu süren bir farklılıktır. Ancak erken ve sürekli destekle pek çok çocuk iletişim, öğrenme ve bağımsız yaşam becerilerinde önemli ilerleme kaydeder.

Bu yazı Dünya Sağlık Örgütü (WHO), T.C. Sağlık Bakanlığı ve Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) genel önerileri dikkate alınarak hazırlanmıştır.